Baharın Mitosları

Gülüzar Özev

28 Mart 2022
Baharın Mitosları

Dünyanın birçok ülkesinde her yıl Newroz bayramı kutlanır. Bizim ülkemizde özellikle doğu illerinde baharın gelişini karşılamak için şenlikler, ritüeller yapılır. Newroz bahar bayramı olmakla beraber politik bir anlamda taşır. Nasıl taşımasın ?.. Egemenler çağlar boyu baharı kış,  gündüzü gece etmişlerdir halklara. Adeta güneşi yasaklamışlardır. Köleliği kabul etmeyen insanlık kendisine reva görülen yasak ve zulümlere  ateşle karşılık vermiştir. Ateşin yaratılmasına  en büyük tanıklığı ise mitoloji etmiştir.  Öyleyse hadi başlayalım mitlerin bahar hikayelerine.

Önce Newroz ne anlama gelir, ondan başlayayım: New, “yeni” demektir. Roz, “gün”. İki sözcüğü birleştirince olur ; Yenigün. Yeni ışığa, gün ışığı da dendiği olur. 

Newroz’un ortaya çıkışının kaynağı eski İranlılara  yani Perslere dayanır. Ama Newroz’un etki alanı geniş bir coğrafyaya yayılmıştır.  Newroz bayramına ülkemizde daha çok Kürt halkının sahip çıktığını görüyoruz. Söylenceye göre, İran’da Dehak isimli zalim mi zalim bir kral yaşarmış.  Kral, bir gün amansız bir hastalığa yakalanmış. Kafasında onulmaz bir yara peydah olmuş. Bir yığın hekimi çağırtmış, türlü ilaçlar içmiş, çare bulamamış. En sonunda  bir hekim, kralın  kafasında çıkan  yaraya her gün iki genç beyni sürülürse iyileşeceğini söylemiş. Kral Dehak, hekimin bu dediğine  uyarak her gün iki gencin veya çocuğun kellesini ister olmuş halktan. Asker korkusu ile halk bir şey yapamıyormuş. Böyle aylar yıllar sürmüş. Canına tak etmiş halkın. Demircilik yapan Kava isimli köylü de bunlardan biriymiş. Meğer o da Dehak’ın  yaşaması uğruna 17 evladından vazgeçmiş. Ama kararlıymış bundan sonra direnecek vermeyecekmiş bir tek çocuğunu dahi. Çevresindekileri örgütlemiş, demirden silahlar yapmış. Kendisi gibi isyan edeceklere dağıtmış. İyice güçlenince 21 Mart’ı, 22 Mart’a bağlayan gece halk saldırmış.  Sadece demirci Kawa ‘nın köyü değil bütün şehirler isyandaymış. Haberleşmeleri de dağlık yerlerden şehirlere doğru o günün koşullarına göre ateşle oluyormuş. Kral Dehak’ın sarayı başına yıkılmış, askerleri esir alınmış, zenginlerin mallarına el konulmuş. Kısaca tüm zalimler cezasını çekmiş. Halk da bugünü barış ve özgürlük günü ilan ederek ateşin alevleri etrafında dans etmişler. Yakılan meşaleler hem haberleşme aracı, hem de kutlama simgesi olmuş.

Daha çok Türk mitolojisinde bilinen söylenceye göre;  Zor durumda kalana yardım eden, dara düşenin imdadına yetişen  Hızır adlı Peygamber varmış. Ölümsüzlük suyu içtiği için ölmeyeceğine inanılırmış. Bu yüzden evvel ahir her zaman insanlara yardım edermiş. Bazen  kılık değiştirerek evlerin kapılarını çaldığı ekmek istediği kullarını denediği söylenirmiş.  Ekmek vermeyeni cezalandırırken, misafirperver olanı ihya edermiş. Efsaneye göre Hızır peygamber senede bir gün İlyas peygamberle buluşurmuş. 6 Mayıs’ ta gerçekleşen bu buluşma baharın müjdesiymiş. O gün halklar kırlarda bayırlarda, şenliklerle Hıdırellez bayramını  kutlarmış. Bayram öncesi üç gün tutulan oruçlar son bulurmuş. “ Hıdırellez” kavramının anlamı da “Hızır  ile İlyas” isminin birleşmesinden oluşmuş. 

Eski Yunan mitolojisinde baharın gelişi  Demeter ve Persephone söylencesine dayanır. Persephone genç ve güzel bir kızdır. Ona yeraltı tanrısı Hades’in gözü düşer. Evlenmek ister. Oysa Hades; hem çok çirkin, hem yaşlı, hem de gün yüzü görmeyen yerde, ölüler diyarında yaşayan tanrıdır. Hades baş tanrı Zeus’a giderek, Persephone ile evlenmek istediğini söyler. Zeus; Hades’e “o iş bende sen üzülme“ der. Neyse lafı  uzatmayayım  Zeus da bir oyun oynayarak alavere dalavere ile Persephone ile  Hades’i evlendirir.  Zeus, öz kızını kurban etmiştir aslında yeraltı dünyasına. Anne Demeter öğrenir gül gibi kızının kötü bir izdivaç yaptığını. Yıkar ortalığı. Rüzgarlar estirir. Darma duman eder bütün bitkileri, çiçekleri, nehirleri. Kışa çevirir bir anda yer yüzünü. E… ne de olsa bereket tanrıçasıdır Demeter. Kızına kavuşmak için ne gerekiyorsa yapar. Kurutur toprak üstünü.  Zeus ve Hades hatasını anlar, kızı annesiyle kavuşturur. Ancak Hades vazgeçmiyordur genç karısından. Üstelik Persephone’ye nar yedirerek kendine bağlamıştır. Çaresiz anlaşır iki taraf da. Sözleşme(!) gereği  Persephone yılın  altı ayı  yeryüzüne çıkacak annesini görecek. Diğer altı ayda kocasının yanında yeraltı dünyasında kalacaktır.  Annesiyle her buluşmasında bahar gelir yaz olur. Başaklar boy verir, çiçekler açar, sular bollaşır, kuşlar cıvıldaşır. Persephone altı ay yerin altına indiğinde de kış olur her yan beyaza keser, göçmen kuşlar yer değiştirir, tarlalar ürün vermez olur. 

Son anlatacağım söylence Mezopotamya’ya ait. Çoban Tanrısı Dumuzi ile Tanrıça İnanna karı kocadır. Dumuzi karısı İnanna’ya ihanet edince Tanrıçalığını kullanarak onu yer altına gönderir. Ancak bir süre sonra dayanamaz, bağışlar kocasını. Tekrar birlikte olmak ister. Fakat buna diğer tanrılar izin vermez. İnanna kocasını senede altı ay görebilecektir.  Aynen Persephone masalında olduğu gibi Dumuzi yer altında olduğu sürece kış, yer üstüne çıktığı zaman yaş mevsimi yaşanır. Bu nedenle; Temmuz ayının Dumuzi’nin isminden geldiği söylenir.

Çoktur baharın gelişiyle ilgili söylenceler, her biri birbirinden güzel ve anlamlı. Demem o ki insanlık toplumsal barışı bulana kadar daha çok efsaneler üretecektir. 

Baharınız  bol olsun değerli okurlar…

 

Yazarın Dİğer Yazıları

  1. Rıza Şehri
    Rıza Şehri
    29 Nisan 2022
    ''Rıza Şehri’nde ortak paylaşım vardır. Kimse ihtiyacından fazlasını almaz. Zengin fakir ayrımı yoktur. Kapılar kilitlenmez, para kullanılmaz. Paranın yerine değiş tokuş esastır. Birlikte üretilir, birlikte tüketilir.'' Her yerde ve hep…
  2. cam tavan etkisi
    cam tavan etkisi
    3 Mart 2022
    “Cam ifadesi, engellerin açıkça görülemeyen ve aşılamayan niteliğini vurgulamaktadır. Cam tavan, görülmeyen azınlıkları ve kadınları, yetenekleri ve başarılarını göz önüne almadan şirketin üst basamaklarına çıkmaktan alıkoyan kırılmaz engel“ olarak tanımlanır.**…
  3. Mitoloji öğretiyor
    Mitoloji öğretiyor
    23 Şubat 2022
    Binlerce yıl öncesinden beri var olagelen, masallar, söylenceler, mitler bugün hala fırından yeni çıkmış sıcak ekmek tazeliğinde konuşuluyorsa  bir hikmeti vardır  bunun. Mitler yalnızca konuşuluyor mu..? Elbette hayır!  Yazılıyor çiziliyor,…
  4. Yunus Emre
    Yunus Emre
    31 Ekim 2021
    Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), 2021 yılını Yunus Emre, Hacı Bektaş Veli ve Ahi Evran yılı ilan etti. Yunus Emre’nin vefatının 700. yılı, Hacı Bektaş Veli’nin vefatının…
  5. Halide Edip Adıvar
    Halide Edip Adıvar
    8 Ağustos 2021
    “Gece, karanlık bir gece... Fakat insanın hayatında sabahı olmayan gece yoktur. Yarın bu korkunç geceyi yırtıp parlak bir sabah yaratacağız. Yalnız ışık geldiği vakit gözümüzü güneşe karanlığı gören baykuşlar gibi…
  6. Özgürlük (2)
    Özgürlük (2)
    17 Temmuz 2021
    Her sistem kendi insanını yaratır. Tüm kurumların örtük faaliyetleriyle, bireyin toplumsal mekanizmaya uygun davranış göstermesi sağlanır. Televizyon, basın, eğitim kurumları, kişinin  başka bir dünya mümkündür şeklinde  düşünmesini istemez. Hem üst…
  7. Özgürlük -1
    Özgürlük -1
    29 Haziran 2021
    “Özgürlük nedir” diye yoldan geçen herhangi bir kimseye sorsanız, muhtemelen şöyle söyleyecektir: “İstediğim zaman istediğim yere gidebilmek.” Kimilerince bu kadar kolay, bu kadar basit algılanır özgürlük. Oysa bu sözcük için insanlık çok mücadele vermiş, çok kan dökülmüştür.   ÖZGÜRLÜK    (1)…
  8. Yalnızlık ve halleri
    Yalnızlık ve halleri
    16 Haziran 2021
    Yalnızlık kimine göre aman çok iyi, kimine göre aman bıktım halleri. Çok iyi diyen de var yalnızlık için, çok kötü diyen de. Cenneti kimilerinin,  kimlerinse cehennemi. Yani bilmeyen yok, yalnızlığın…
  9. Zabel Yeseyan
    Zabel Yeseyan
    3 Haziran 2021
    1915 yılına gelindiğinde, Ermeniler için büyük kıyım başlamıştır. Osmanlı hükümetince tutuklu listesine alınan 214 Ermeni aydın içinde, tek kadın olarak Zabel Yesayan vardır. Genç yazar, bunun üzerine İstanbul’da bir hastanede…
  10. Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Kadın Dergileri
    Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde ilk kez Rum Kadınları, Kypseli isimli kadın dergisi çıkarır. Editörü Efrosini Samarcidis‘dir. 1845 yılında İstanbul’da Rumca yayınlanan  Kypseli dergisi, 34 sayı çıkartılır.   “Şurasını iyi bilmek gerekir ki, ne…
  11. Osmanlı'dan Cumhuriyet'e kadın Dernekleri
    ''Bu arada ilginç bir şey olur; Çarşaf yasaklanır. Evet, yanlış duymadınız, kadınların çarşaf giymesi men edilir. Tarih 2 Nisan 1892’dir. Sanmayın ki kadınlara özgürlüktür sebebi. Padişah Abdülhamit, siyasi nedenlerle güvenlik…
  12. Bacıyan-ı Rum: Anadolu Kadınlar Birliği
    Ahilerin helâl para kazanması gerekir. Bu hem vaciptir, hem sünnettir. Her kimin ki, meslek ve sanatı yoksa ona fütüvvet değmez. Ahinin 18 dirhem gümüş sermayesi ve mutlaka bir işi olmalı,…
  13. Pir Sultan Abdal: Gelin canlar bir olalım, Münkire kılıç çalalım
    Davasına inanan, mücadeleden vazgeçmeyen, yürekli, onurlu bir mücadeleci, aynı zamanda ozandır Pir Sultan Abdal. Söylediği deyişler, hiçbir kayıt tutulmadığı, efsanesi örtbas edilmeye çalışıldığı halde, yaz kış açan çiçekler gibi halkın…
  14. Hacı Bektaş Veli: Bir olalım, iri olalım, diri olalım.
    Hacı ismi, çarpıtıldığı gibi Kabe’ye gittiği için değil, Bektaşiliğin Sünniliğin bir kolu haline getirmek için uydurulmuştur. Gerçek lakabı Hace’dir. Farşca “bilge” anlamına gelmektedir. Hacı Bekdaş’ın Kabe’ye gittiği de yalan haberdir.…
  15. 8 Mart: 129 kadın işçi boşuna mı öldü! Hayır!
    Bu vahim durumda kadının varlığı tehlike altındadır. 1850’ li yılların kadını ücret çilesinde iken, bugünün kadını hem yoksulluk derdindedir, hem de canının derdindedir. Kadın cinsini koruyacak en önemli unsur olan,…
  16. Güzellik
    Güzellik
    15 Şubat 2021
     Tarih, pandemi ayları, büyük işsizlik günleri.. Çocuğunu teyzesine bırakarak intihar eden çift, Boğaziçi öğrencilerinin direnci, kadın cinayetleri... Bunca üzücü konular arasında biraz rahatlatıcı konu seçtim değerli okurlar. Okurken bilgilene, bilgilendikçe…
  17. Harem'deki acı yaşamlar
    624 yıl süren bir imparatorluk. Dünyaya meydan okuyan, güneş batmayan hükümdarlık. Kuşkusuz ulu devlet olmak için çok masumun canı yandı, çok göz yaşı döküldü. Tarihin gözü kör değil ya, yazdı…
  18. Kırklar Cemi mitolojisi
    Kırkların empati duygusunu sonuna kadar hissetmeleri mitolojinin ana konusudur. Aslında dünya kurulalı beri yaşanan onca haksızlığa karşı, yaratılan, işaret edilen, bir erkandır. Dünya nimetlerinin adil ve eşit şeklide paylaşılması meselesi,…
  19. Salgın Hastalıkların seyri
    Tarih her zaman kralların kraliçelerin tarihi değildir. Tarih aslında; halkların ne yaptığı, nasıl yaşadığıyla ilgilidir. Bu anlamıyla salgın hastalıklar; insanlık yolculuğuna rastgelen, onu tökezleten en büyük barikatlardan biridir.  Sizlere;  yaşamakta…
  20. Üniversiteli İşsizler
    Üniversiteli İşsizler
    15 Aralık 2020
    'İşsizlik her daim korkulu rüyası olmuştur insanlığın, oysa çaresi çok kolaydır. Esas neden tabiat ananın bolca sunduğu nimetlerin hakça paylaşılmamasıdır. Yoksulluksa, bu belanın ikiz kardeşidir.' “«Babam neden kapattı dükkanını? Ve…
  21. Fuzuli / Şekspir, Leyla ile Mecnun / Romeo ve Juliyet
    Fuzuli ile Şekspir iki büyük şair. Fuzuli 1556 yılında öldükten sekiz yıl sonra Şekspir doğmuş. Biri Doğunun insanını selamlamış diğeri Batının.  FUZULİ Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı Felekler…
  22. İnsan
    İnsan
    17 Kasım 2020
    Doğada bulunan yüz binlerce canlının, hayvanın zekasını, yeteneklerini, duygularını bir beyinde toplayan mucizevi yaratık. DOĞRU OLDUM DOST BULAMADIM EĞRİ OLDUM OYNAŞ BULAMADIM Tokat yöresinde çok söylenen bir atasözü. İnsan; çözülmesi…

ANALİZ

ANALİZFaşist MHP Kapatılmalıdır!

Faşist MHP Kapatılmalıdır!Bu partinin mafya liderleri ile, eski kontrgerilla artıkları ve Susurluk çetesi ile…